یادبود و زندگینامهٔ استاد “شیرمحمد اسپندار” اسطورهٔ بیبدیل دونلینوازی/ ویدیو
شامگاه چهارشنبه ۳۱ تیرماه ۱۴۰۵، اسطورهٔ بیتکرار موسیقی بلوچستان و خنیاگر نخلستانهای سوخته و بیابانهای پهناور، استاد شیرمحمد اسپندار، پس از دههها تلاش بیدریغ برای پاسداری از میراث فرهنگی بلوچستان، در ۹۸سالگی چشم از جهان فروبست. درگذشت او تنها پایان یک عمر هنرمندی نیست؛ بلکه خاموشی بخشی اصیل از حافظهٔ شنیداری و تاریخی این سرزمین است.
استاد شیرمحمد اسپندار در سال ۱۳۱۰ خورشیدی، و به روایت برخی منابع در سال ۱۳۰۶، در شهر تاریخی بمپور زاده شد. او دوران کودکی و نوجوانی را در سختی گذراند و به گلهداری و کارگری پرداخت. بااینهمه، دلباختهٔ نواختن نی محلی، یعنی «نل»، بود.
در نوجوانی برای کار به کراچی در پاکستان رفت. در آنجا برای نخستین بار با ساز شگفتانگیز «دونلی» (جفتنی) آشنا شد؛ سازی که نواختنش به دمیدن همزمان در دو نی نیاز دارد. او با دقتی خیرهکننده حرکات انگشتان نوازندگان محلی، از جمله جمالشاه، نوازندهٔ نامدار آن روزگار، را زیر نظر گرفت. سپس، بدون بهرهگیری از استاد یا آموزشهای آکادمیک، با استعدادی خارقالعاده نواختن این ساز دشوار و نفسگیر را آموخت.
شیرمحمد در سال ۱۳۳۷ به بمپور بازگشت. در کنار تأمین معاش از راه کشاورزی، زندگی خود را وقف اعتلای موسیقی کرد.
در دههٔ ۱۳۵۰، با حضور پژوهشگران برجستهٔ موسیقی، هنر او به جامعهٔ هنری معرفی شد. همچنین حضور درخشان او در جشن هنر شیراز در سال ۱۳۵۲، نامش را بر سر زبانها انداخت.
دونلینوازی به دلیل نیاز به «تنفس دورانی»، کنترل همزمان دو جریان صوتی و هماهنگی کامل انگشتان بر روی دو لولهٔ نی، یکی از دشوارترین شیوههای نوازندگی در جهان است. استاد اسپندار این هنر را به اوج شکوفایی رساند.
نوای جادویی دونلی اسپندار از مرزهای جغرافیایی فراتر رفت و برای فرهنگ بلوچستان افتخار آفرید. او دکترای افتخاری موسیقی سنتی را از کشور فرانسه دریافت کرد؛ افتخاری که به پاس یک عمر تلاش و خدمت فرهنگی به او اعطا شد.
او همچنین دیپلم افتخار نوازندگی و لوحهای تقدیر متعدد دریافت کرد که از جملهٔ آنها میتوان به جایزهٔ ویژهٔ جشنوارهٔ بینالمللی موسیقی فجر در سال ۱۳۹۶ اشاره کرد.
تندیس ارزشمند استاد اسپندار، به همراه نخستین ساز دونلی او، برای همیشه در موزهٔ مردمشناسی تهران به یادگار گذاشته شده است تا نسلهای آینده بدانند این مرد بزرگ چگونه تاریخ یک ملت را در نوای ساز خود زنده نگه داشت.
محمدرضا درویشی، پژوهشگر نامدار موسیقی، دربارهٔ او نوشته است:
«شیرمحمد برای انسانها مینوازد، برای مردم و همهٔ ما، برای طبیعت پیرامون خود، برای نخلها و درختان، برای خاکهای سوخته از تشنگی، برای گوات و موجودات ماورای طبیعت… او نینوازی چیرهدست است که با ساربانان، روزها و شبها در بیابان زیسته است.»
کویر در سوگ فرزند خلف و وفادار خویش نشسته است؛ مردی که با دو نی در دهان، آوای روحبخش، حزین و ژرف کویر، شکوه نخلستانها، رنجها و دلتنگیهای ساربانان و رازهای پنهان این سرزمین را به گوش جهانیان رساند. استاد شیرمحمد اسپندار گنجینهای زنده بود که با هر نفس، ریشهدارترین نواهای این سرزمین کهن را زنده نگه میداشت.
حزب مردم بلوچستان درگذشت این هنرمند بیبدیل و چهرهٔ ماندگار موسیقی را صمیمانه به خانوادهٔ محترم آن مرحوم، جامعهٔ هنری بلوچستان و همهٔ مردم فرهنگدوست تسلیت میگوید و برای بازماندگان، صبر و اجر مسئلت دارد.
یاد و نوای ماندگارش تا ابد در پهنهٔ این خاک جاری خواهد بود.
حزب مردم بلوچستان
۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۶
https://www.ostomaan.org/ba/%d8%a8%d9%84%db%86%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%a6%db%92-%da%af%d9%84%d8%a1%d9%90-%d8%af%d9%84%d9%be%d8%af%d8%b1%d8%af%db%8c%d8%8c-%d8%a8%da%98%d9%86-%d8%a1/