۴۷ سال وعده “زبان مادری ابزار فریب و تبلیغات سیاسی نیست”/ بقلم: عبدالرئوف نظرزایی + ویدیوی سخنان مسعود پزشکیان در باره زبان مادری
سخنان مسعود پزشکیان درباره زبان مادری و ضرورت اجرای اصل پانزدهم قانون اساسی، بار دیگر این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که چرا پس از نزدیک به ۴۷ سال از عمر جمهوری اسلامی، هنوز یکی از ابتدایی‌ترین حقوق فرهنگی و زبانی مردم ایران به‌طور کامل و فراگیر محقق نشده است؟
اصل پانزدهم قانون اساسی صراحتاً استفاده از زبان‌های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه‌ها و تدریس ادبیات آن‌ها در مدارس، در کنار زبان فارسی را آزاد اعلام کرده است. با این وجود، نسل‌های متعددی از کودکان بلوچ، کرد، ترک، عرب، ترکمن و دیگر جوامع زبانی ایران، بدون برخورداری از آموزش نظام‌مند زبان و ادبیات مادری خود دوران تحصیل را سپری کرده‌اند.
اکنون پرسش اینجاست: اگر این حق از ابتدا در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده، چرا پس از نزدیک به نیم قرن هنوز باید درباره ضرورت اجرای آن سخنرانی کرد و وعده داد؟
تناقض آشکار در مواضع پزشکیان همین‌جاست. او سال‌ها در جایگاه نماینده و منتقد، از ضرورت اجرای اصل پانزدهم سخن گفته و خود را مدافع حقوق زبانی مردم معرفی کرده است؛ اما امروز که در جایگاه ریاست‌جمهوری قرار دارد، دیگر صرفاً یک منتقد نیست، بلکه مسئول بخشی از ساختار اجرایی کشور است. بنابراین، تکرار مواضع گذشته بدون ارائه نتیجه و برنامه عملی، نمی‌تواند پاسخ‌گوی مطالبه تاریخی مردم باشد.
اگر پزشکیان در سال‌های گذشته به اجرای این اصل اعتقاد داشته، اکنون باید توضیح دهد که برای تحقق آن چه اقدام مشخصی انجام داده است؟ چرا هنوز برنامه‌ای فراگیر، بودجه مشخص، تربیت معلمان متخصص، تدوین کتاب‌های آموزشی و زمان‌بندی روشنی برای تدریس زبان‌های مادری وجود ندارد؟
مسئله مهم‌تر، نگاه امنیتی و یکسان‌ساز به مطالبات زبانی و فرهنگی است. آموزش زبان مادری نه تهدید وحدت ملی است و نه مخالفت با زبان فارسی. دفاع از زبان بلوچی، کردی، ترکی، عربی یا ترکمنی به معنای دشمنی با فارسی نیست. هیچ تناقضی میان داشتن زبان مشترک و احترام به تنوع زبانی و فرهنگی وجود ندارد. وحدت واقعی با احترام به هویت ملت‌ها شکل می‌گیرد، نه با نادیده گرفتن یا به حاشیه راندن آن‌ها.
برای مردم بلوچستان، زبان بلوچی تنها وسیله ارتباط نیست؛ بخشی از تاریخ، فرهنگ، هویت و حافظه جمعی یک جامعه است. محرومیت نسل‌های جدید از آموزش و توسعه زبان مادری، به معنای تضعیف امکان انتقال این میراث فرهنگی به نسل‌های آینده است. همین حق برای دیگر جوامع زبانی ایران نیز وجود دارد.
نگرانی اساسی این است که حقوق زبانی مردم، به‌ویژه در مقاطع حساس سیاسی و انتخاباتی، به ابزاری برای جلب اعتماد و همراهی اقوام تبدیل شود؛ اما پس از کسب قدرت، همان وعده‌ها به فراموشی سپرده شوند. مردم دیگر به سخنرانی و تکرار وعده‌ها نیاز ندارند؛ آن‌ها خواهان اقدام عملی هستند.
اگر دولت پزشکیان واقعاً به اجرای اصل پانزدهم اعتقاد دارد، باید برنامه‌ای مشخص و زمان‌بندی‌شده ارائه کند، بودجه اختصاص دهد، زمینه تربیت معلمان و تدوین کتاب‌های درسی را فراهم سازد و مشارکت واقعی جوامع زبانی را در سیاست‌گذاری آموزشی تضمین کند. همچنین باید موانع اداری و امنیتی در برابر فعالیت‌های قانونی فرهنگی و زبانی برطرف شوند.
سخن پایانی این است که زبان مادری نه امتیازی است که حکومت به مردم اعطا کند و نه ابزاری برای تبلیغات انتخاباتی؛ بلکه بخشی از هویت، تاریخ و حقوق فرهنگی هر جامعه است.
پزشکیان امروز باید میان سخنان گذشته خود و مسئولیت امروز یکی را انتخاب کند. اگر اجرای اصل پانزدهم یک حق قانونی است، چرا پس از ۴۷ سال هنوز در انتظار تحقق آن هستیم؟ و اگر دولت حتی در اجرای ظرفیت‌های صریح قانون اساسی اراده و توان لازم را ندارد، چگونه می‌توان به وعده‌های بزرگ‌تر آن درباره حقوق فرهنگی و سیاسی جوامع مختلف اعتماد کرد؟
ما خواهان لطف و بخشش هیچ دولتی نیستیم؛ خواهان به‌رسمیت‌شناختن و تضمین حقوق خود هستیم.
۴۷ سال وعده کافی است؛ زمان پاسخ‌گویی و اقدام فرا رسیده است.
دوشنبه نهّم نوامبر ۲۰۲۶
بقلم: عبدالرئوف نظرزایی